Chương 15: Cuộc cách mạng Hiện đại đầu Thế kỷ XX

Chương 15: Cuộc cách mạng Hiện đại đầu Thế kỷ XX

Trở lại những năm đầu thế kỷ XX, sau thất bại liên tiếp của các phong trào Cần Vương[1] và Văn Thân[2] một thế hệ kháng chiến mới hình thành với những trí thức khoa bảng nho học, trong hai chuyển động lớn: phong trào Đông Du (1906–1908) do Phan Bội Châu lãnh đạo và phong trào Duy Tân (1905–1908) do Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng chủ xướng. Hai phong trào này phát động tinh thần yêu nước, phát sinh hình thức kháng chiến hiện đại của các trí thức nho học, nguồn gốc của các tổ chức chống Pháp sau này.
Một phong trào thứ ba, ít được biết đến, vì phần lớn văn bản viết tiếng Pháp, trên đất Pháp. Những người chủ chốt như Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An Ninh không theo Cộng sản, và hậu duệ của họ là nhóm Đệ tứ, đã bị Cộng sản tiêu diệt từ 1945. Đó là phong trào chống Pháp của các trí thức Tây học, xuất thân trường Pháp, chống Pháp trên báo chí tiếng Pháp, tại Paris và tại Sài Gòn. Phong trào này do Phan Văn Trường khởi xướng ở Paris, năm 1912, với Hội Đồng bào Thân ái, cùng với Phan Châu Trinh. Sau được ba thanh niên Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An Ninh và Nguyễn Tất Thành tiếp sức, họ được đồng bào gọi là nhóm Ngũ Long, đã có ảnh hưởng lớn trong việc chống thực dân, tại Pháp những năm 1920, dưới bút hiệu chung Nguyễn Ái Quấc. Sau họ là nhóm Đệ tứ, gồm những đệ tử của Nguyễn An Ninh, Nguyễn Thế Truyền như Tạ Thu Thâu, Phan Văn Hùm, Hồ Hữu Tường, Huỳnh Văn Phương… tiếp tục tranh đấu đến 1945.
Trong thời kỳ đầu, những khuynh hướng chống Pháp không đối kháng nhau mà cùng hoạt động chung. Đến 1945 mới bị phân liệt, Việt Minh thanh trừng các đảng phái đối lập, thủ tiêu nhóm Trốt-kít —trừ Hồ Hữu Tường ở Hà Nội nên thoát. Sau khi lên cầm quyền, Hồ Chí Minh, không những gạt bỏ các thành phần đối lập ra ngoài lịch sử chính thống mà còn gán cho họ nhãn hiệu phản quốc. Phan Khôi và Hồ Chí Minh gắn bó với cả ba phong trào nói trên, lịch sử của họ giải mã những câu hỏi:
– Trong khi hầu hết các thành viên khác của NVGP, vẫn kính nể “bác Hồ”, tại sao Phan Khôi lại “dám” đả kích công khai thần tượng Hồ Chí Minh ?
– Sau NVGP, lệnh nhục mạ và bôi nhọ Phan Khôi trong nhiều thập niên đến từ đâu và bởi ai ? Sự nhục mạ này dẫn đến cái chết bí ẩn gần như bức tử của Phan Khôi năm 1959.
Phan Khôi và Nguyễn Tất Thành, hai thanh niên nho học được Phan Châu Trinh trông cậy sẽ “kế nghiệp” mình. Năm 1922, thất vọng vì Nguyễn Tất Thành chọn con đường Cộng sản và không chịu về nước, Phan Châu Trinh viết bức thư công khai gởi Nguyễn Ái Quốc, gần như đoạn tuyệt.
Năm 1925, về nước, Phan Châu Trinh trao di sản tinh thần cho Phan Khôi. Cuộc đời Phan Khôi gắn bó với lịch sử đấu tranh bất bạo động của phong trào Duy Tân, theo truyền thống Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch (1852–1895). Vì vậy, muốn tìm hiểu tư tưởng của Phan Khôi, cần phải nhìn lại hành trình cách mạng hiện đại chống Pháp đầu thế kỷ XX. Bắt đầu với Phan Bội Châu.

A- Phan Bội Châu (1867–1940) và phong trào Đông Du:

Phan Bội Châu sinh ngày 26/12/1867, tại làng Đan Nhiệm, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Mất ngày 29/10/1940, tại Huế. Là cha đẻ của nền cách mạng hiện đại trong thế kỷ XX. Chính trị gia, nhưng cũng là nhà văn nhà thơ lớn, văn chương Phan Bội Châu có khả năng thúc giục con người đứng lên cứu nước. Về văn thơ yêu nước, không tác giả nào sánh kịp Phan Bội Châu. Mỗi tác phẩm là một chặng đường. Tác phẩm nào cũng quyền biến cũng “sai bảo” con người phải hành động trước cái nhục nô lệ, mất nước. Trong khi các nhà cách mạng khác tìm cách đánh vào địch thủ, tức là thực dân Pháp, hay bọn quan trường thối nát, thì Phan Bội Châu, trước hết, đánh vào lòng người. Và chính cái lòng người được thúc giục vùng dậy ấy, sẽ đứng lên cứu nước. Phan Bội Châu cũng như các nhà nho cùng thời thường viết bằng Hán văn và khi dịch ra quốc ngữ, theo Huỳnh Thúc Kháng, cái hay đã mất đi một nửa, vậy mà ngày nay đọc cụ Phan chúng ta vẫn còn thấy xúc động gai người. Phan Bội Châu xứng đáng ngôi vị cha già của dân tộc.
Khi Phan ra đời, năm 1867, nước đã mất ba tỉnh Nam Kỳ. Chín tuổi, Phan “tập trận” theo kiểu “Bình Tây”. Năm 19 tuổi, cùng Trần Văn Lương lập đảng “Sĩ tử Cần vương Đội”, khoảng 100 người, mưu “việc lớn”. Pháp đánh Nghệ An, “Đội sĩ Tử” tan vỡ. Phan ở nhà trông nom cha trong 9 năm và dạy học, nhưng vẫn thầm mưu việc nước. 1900, cha mất, bắt đầu hoạt động: liên kết với các đồng chí của Phan Đình Phùng. Cùng Phan Bá Ngọc –con trai Phan Đình Phùng– và dư đảng Văn Thân, tổ chức đánh thành Nghệ An, nhân ngày 14/7/1901, ngày Quốc Khánh Pháp, nhưng không thành. Cuối 1902, Phan ra Bắc gặp Đề Thám lần đầu. Mùa xuân 1903, gặp Tiểu La Nguyễn Thành cựu Đảng viên Cần Vương ở Quảng Nam. Nguyễn Thành khuyên Phan nên tôn vinh một dòng dõi đế vương để có chính nghĩa. Phan yết kiến Kỳ Ngoại Hầu Cường Để[3]. Hầu chấp nhận. 1903, Phan viết bản “Lưu cầu Huyết lệ Tân thư”[4] để dò phản ứng của sĩ phu và thuyết phục quan trường. Văn bản có 5 phần: Nêu sự tủi nhục của người dân mất nước – Mở mang dân trí, mưu đồ phục quốc – Phục hưng dân tộc – Đào tạo nhân tài – Kỳ vọng vào các hào kiệt.
Cuối 1903, Phan vào Nam vận động. Đầu 1904, trở về Quảng Nam họp với Nguyễn Thành và Kỳ Ngoại Hầu rồi lại ra Bắc gặp Đề Thám, quyết định mở Đại hội. Giữa tháng 5/1904, khai hội tại Nam Thành sơn trang, nhà trên núi của Nguyễn Thành với Kỳ Ngoại Hầu Cường Để và 20 người tâm huyết, bí mật lập Duy Tân Hội, tôn Cường Để làm Hội Chủ, chủ trương ba điểm: Chiêu mộ đảng viên – Phát sinh bạo động – Cầu ngoại viện. Không thể nhờ Tàu vì Tàu đã theo Pháp. Tăng Bạt Hổ đã sang Nhật nhiều lần, biết tiếng Nhật, đề nghị nhờ Nhật. Ngày 23/2/1905, Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ và Đặng Tử Kính bí mật đi Hương Cảng rồi sang Nhật. Gặp Lương Khải Siêu. Lương khuyên: “Quý quốc đừng lo không được độc lập mà chỉ lo dân không đủ (khả năng để) độc lập. Có thể nhờ Lưỡng-Quảng viện trợ lương thực và khí giới, nhưng nếu (dân) không có thực lực thì cũng hỏng”. Thực lực tức là: Dân trí, Dân khí và Nhân tài. Phan nói đến việc cầu viện Nhật, Lương gạt đi: “Quân Nhật đã một lần vào nước rồi, thì không thể đuổi nó ra được”. Lời khuyên của Lương Khải Siêu thật là sâu sắc. Lương giới thiệu Phan với Khuyển Dưỡng Nghị và Đại Ôi, những nhà lãnh đạo chính trị cấp tiến của Nhật Bản. Đại, Khuyển rất dè dặt: “Chúng tôi có thể giúp lương thực, còn giúp khí giới thì phải tuyên chiến với Pháp, điều rất khó”.
Phan thất vọng. Lương khuyên hai giải pháp: Dùng lời văn để thức tỉnh lòng dân và đánh động dư luận thế giới. Về nước cổ động thanh niên xuất dương du học, xây dựng vững nền tảng: dân trí, dân khí và nhân tài”. Nghe Lương, Phan viết “Việt Nam Vong quốc Sử” (1905), nhờ Lương in hộ. Cuối tháng 7/1905, Phan Bội Châu và Đặng Tử Kính lén đem 50 bản “Việt Nam Vong quốc Sử” về nước. Tác phẩm có tác động như quả bom thứ nhì sau “Lưu cầu Huyết lệ Tân thư”. 1905 còn là cái mốc quan trọng trong tình hình thế giới: Nhật thắng Nga tại eo biển Đối Mã, người da vàng lấy lại niềm tin, biết có thể thắng được người da trắng đang làm chủ thế giới.
Phan Bội Châu về nước với mục đích đem Cường Để và một số sinh viên sang Nhật. Tháng 8/1905, Phan họp với Đặng Nguyên Cẩn[5] trong một chiếc thuyền trên sông Lam, rồi gặp Ngô Đức Kế, Thủ lãnh phong trào Duy Tân và Đông Du, Nghệ Tĩnh, ở Nghèn, bàn việc kinh tài cho phong trào Đông Du. Tháng 4/1906, Đặng Nguyên Cẩn và Ngô Đức Kế bắt tay xây dựng các cơ sở thương mại: Triêu Dương thương quán được thành lập khoảng tháng 11/1906, và các Nông hội, các Học hội khác lần lượt ra đời.
Phan lại lên đường sang Nhật. Gặp lại Lương Khải Siêu, nói đến những khó khăn về việc tìm sinh viên và kiếm trợ cấp. Lương khuyên nên có một bài văn cổ động việc này, Phan viết “Khuyến quốc dân tư trợ du học văn” (“Khuyên dân đóng góp cho việc du học”), Lương in giùm ngàn trang để gởi về nước. Một lần nữa, tác phẩm của Phan Bội Châu lại gây xao động lòng dân: dân chúng đóng góp và sinh viên bắt đầu tìm đường sang Nhật. Khuyển giới thiệu Phan với Tôn Dật Tiên. Hội đàm 2 lần. Tôn khuyên Phan nên bỏ quân chủ chuyển sang dân chủ, nên liên kết với Đảng quốc Dân Trung Hoa để cùng tranh đấu, nhưng không đi đến thoả thuận nào. Đầu năm 1906, Phan Bội Châu trở về Hương Cảng đón Kỳ Ngoại Hầu. Hai thủ lãnh đã ở hải ngoại, Duy Tân hội có thể công khai, in rõ chương trình hành động, với ba tiêu chỉ: Đánh đổ Pháp – Khôi phục Việt Nam – Kiến thiết nhà nước Quân chủ Lập hiến. Lần này Phan đã chuyển sang con đường lập hiến.
Tháng 2/1906, Phan Bội Châu gặp Phan Châu Trinh tại nhà Lưu Vĩnh Phúc ở Quảng Châu. Rồi cùng sang Nhật. Thời gian ở chung tại Nhật, hai người đã tranh luận sôi nổi về đường lối cứu nước, nhưng hai hướng đi đối lập, không thể dung hòa. Phan Bội Châu: Cụ thì muốn đánh đổ quân chủ, mà cốt vun trồng nền tảng dân quyền. Dựa vào Pháp mà đánh đổ quân chủ. Còn ý tôi thì muốn đánh đổ người Pháp trước, chờ nước mình độc lập rồi, mới bàn đến việc khác. Vì thế, đương lúc đánh với Pháp, phải lợi dụng quân chủ. (…) Cụ thì muốn dựa vào Pháp đánh đổ vua, tôi ưng theo lối “bài Pháp phục Việt”, sở dĩ mâu thuẫn với nhau là như thế”[6].
Phan Châu Trinh: “Một là đảng “cách mạng”, một là đảng “tự trị”. Nguồn phát khởi đảng “cách mạng” là Phan Bội Châu. Đảng “tự trị” người phát khởi là Phan mỗ –Phan Bội Châu chủ trương bạo động– Tôi xướng thuyết dựa vào người Pháp để tự lập”[7].
Tuy hai lãnh tụ Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh có hai đường hướng chính trị đối lập, nhưng phần lớn trí thức nho học như Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên Cẩn, Lương Văn Can, Nguyễn An Khương… ủng hộ cả hai phong trào: Đông Du và Duy Tân. Sau hai tháng ở Nhật, Phan Châu Trinh thấy không thể nhờ Nhật, ông về nước, xúc tiến việc mở rộng phong trào Duy Tân, và từ đây con đường của hai người chia hai ngả. Phan Bội Châu trở lại Hoành Tân, thảo “Hải ngoại Huyết thư” và viết “Kính cáo toàn quốc phụ lão văn” thay lời Cường Để, hiệu triệu đồng bào. Lại một lần nữa, ngòi bút Phan Bội Châu tác dụng lên quần chúng, nhất là người dân Nam Kỳ rất gắn bó với triều Nguyễn, sự đóng góp cho Duy Tân Hội và Kỳ Ngoại Hầu cao nhất trong nước.
Năm 1908, cách mạng Việt Nam chịu những tổn thất nặng nề: Ở trong nước, phong trào Trung Kỳ dân biến, chống thuế ở miền Trung, do ảnh hưởng “Hải ngoại Huyết thư” của Phan Bội Châu và phong trào Cúp tóc của Phan Châu Trinh, bị đàn áp dã man. Đông kinh Nghĩa thục và một loạt các trường học, hãng buôn kinh tài cho Duy Tân và Đông Du bị đóng cửa. Các lãnh tụ Duy Tân và Đông Du: Nguyễn Thành, Trần Quý Cáp, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên Cẩn… đồng loạt bị bắt, bị đi đầy. Riêng Trần Quý Cáp, thầy học của Phan Khôi, bị xử chém ở chợ Cạn tỉnh Khánh Hòa. Cái chết bi thảm của Trần Quý Cáp có lẽ là một trong những lý do khiến Phan Khôi sau này phê bình gay gắt tính chất bạo động của các cuộc nổi dậy chống Pháp: Trung kỳ dân biến (1908) và Xô-Viết Nghệ-Tĩnh (1930–31).
Tháng 3/1909, Nhật bắt tay với Pháp, trục xuất Phan Bội Châu, Cường Để và các sinh viên du học. Phan phải lánh sang Trung Hoa. 1911, Cách mạng Tân Hợi của Tôn Dật Tiên thành công, đem lại nguồn hy vọng mới. Tháng 11/1911, Phan tuyên bố “thủ tiêu” Duy Tân Hội lập Việt Nam Quang phục Hội (Khôi phục Việt Nam). Mua vũ khí và chuyển sang chiến đấu võ trang để khôi phục lãnh thổ.
1913, nhiều vụ bạo động xảy ra ở trong nước do Quang phục Hội lãnh đạo nhưng không đem lại kết quả mong muốn. Pháp đàn áp gắt gao. Quần chúng trước ủng hộ Phan Bội Châu, nay ngần ngại. Ảnh hưởng đấu tranh bất bạo động của Phan Châu Trinh, một thời bị lu mờ vì Phan Bội Châu, nay trở lại.
Phan Bội Châu không chỉ là nhà chính trị mà còn là nhà văn, nhà thơ lỗi lạc. Tác phẩm của ông khơi động tinh thần ái quốc của toàn dân. Từ Phan Bội Châu phát sinh dòng cách mạng bạo động: Lương Ngọc Quyến[8], Nguyễn Thái Học, Nguyễn Hải Thần, Hồ Chí Minh, Vũ Hồng Khanh, Nguyễn Tường Tam…
Phan Châu Trinh chủ trương duy tân, dân chủ, tự lực, tự cường. Từ ông, phát xuất các phong trào tranh đấu bất bạo động: Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An Ninh, Tạ Thu Thâu, Phan Văn Hùm, Hồ Hữu Tường, Phan Khôi…

(Phan Bội Châu phát sinh dòng cách mạng bạo động)


(Nguyễn Thái Học) (Nguyễn Hải Thần) (Nguyễn Tường Tam)

B- Phan Châu Trinh (1872–1926) và Phong trào Duy Tân :

(Phó bảng Phan Châu Trinh, một nhà cách mạng ôn hòa, kiên
cường thời Pháp thuộc, nhưng có bản chất thật thà quá dễ tin người)


(Tạ Thu Thâu) (Phan Văn Hùm) (Hồ Hữu Tường)

Phong trào Duy Tân chủ trương bất bạo động, khôi phục đất nước bằng nâng cao dân trí, cải tổ mọi mặt xã hội: kinh tế, giáo dục và văn hóa, lập các nhà buôn lớn để tự lực, mở trường dạy học hiện đại, dạy quốc ngữ, bỏ từ chương, thêm khoa học và sinh ngữ. Chọn nền chính trị dân chủ.
Phan Châu Trinh sinh ngày 9/9/1872, tại làng Tây Lộc, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Cha là Phan Văn Bình, một võ quan ở biên giới vùng núi. Mẹ là Lê Thị Chung. Thiếu thời, Phan theo cha học võ và tham dự phong trào Cần Vương. Năm 1887, cha bị lãnh đạo nghi ngờ, xử tử. Phan được anh cả là Phan Văn Cừ trông nom, trở về đi học. Đậu Cử nhân năm 1900, Phó bảng, 1901. Bạn học cùng khóa với Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Nguyễn Đình Hiến, Ngô Đức Kế, Nguyễn Sinh Huy (cha Nguyễn Tất Thành). Tất cả đều đỗ đạt cao. Năm 1903, Phan được bổ làm Thừa Biện Bộ Lễ. Nhưng ông chỉ làm việc hơn một năm rồi xin từ chức.
Tháng 2/1905, Phan Châu Trinh cùng Trần Quý Cáp (1874–1908), Huỳnh Thúc Kháng (1876–1947) rủ nhau đi Nam. Qua Bình Định, gặp kỳ thi, cả ba mạo danh vào thi. Đề thi là “Chí thành thông thánh”[9], Phan làm bài thơ “Chí thành thông thánh” còn Trần và Huỳnh làm bài phú “Danh sơn lương ngọc”[10]. Hai tác phẩm sẽ được quảng bá rộng rãi trong quần chúng và phát động phong trào Duy Tân[11].
Huỳnh Thúc Kháng chỉ ghi chuyến đi Nam là chuyến “đi chơi, đi du lịch”,kỳ thực lúc đó ba người tìm đường sang Nhật. Nguyễn Tử Trực khai :

“Họ được biết tin có tàu Nhật cập bến Khánh Hòa và họ muốn tìm đường Đông Du và vì vậy phải cải trang thành thương nhân lên tàu bán hàng để rồi theo tàu về phía Đông; họ không ngờ rằng khi đến đó, chỉ thấy có tàu Nga mà không có tàu Nhật; họ bèn quay trở về để đi Phan Thiết và tìm đường để đi về phía Đông”[12].

Vào Bình Thuận. Trần và Huỳnh xem xét tình hình rồi về Quảng. Phan bị ốm ở lại Phan Thiết. Ốm chỉ là cớ, vì theo Hồ Tá Khanh :

“Thời cơ đó rất thuận tiện cho Phan Châu Trinh ở lại mấy tháng bàn bạc với anh em và hoạt động ngay. Trước mắt nhà cầm quyền Pháp, bọn quan lại triều đình không dám hó hé. Thư xã được lập ngay trong năm 1905 mà diễn giả đầu tiên là cụ Tây Hồ… Liên Thành ra mắt năm 1906 và năm 1907 trường Dục Thanh mở cửa”[13].

Đó là những cơ sở đầu tiên của phong trào Duy Tân trên đất nước.
Sở dĩ phong trào Duy Tân phát triển được, vì đó là thời Toàn quyền Paul Beau (1902–1908), người đã từng làm Đại sứ ở Trung Hoa. Từ khi nhậm chức, Beau hết sức cải tổ chính trị, mở thêm các trường Pháp-Việt và Đại học đầu tiên ở Đông Dương[14]. Toàn quyền Antoine Klobukovski kế nhiệm (1908–1910) áp dụng một chính sách hà khắc hơn nhiều.
Cuối 1905, Phan Châu Trinh ra Bắc, liên lạc với Lương Văn Can và các thân sĩ Bắc Hà để lập cơ sở Duy Tân ở Bắc (sẽ là trường Đông kinh Nghĩa thục), gặp Đề Thám, sang Quảng Châu gặp Phan Bội Châu rồi hai người cùng sang Nhật. Quan sát tình hình chính trị và dân trí nước Nhật, bàn luận với Phan Bội Châu, biết không cùng chí hướng: Phan Châu Trinh về nước, xúc tiến con đường Duy tân.
Về nước tháng 6/1906. Phan Châu Trinh gởi cho Toàn quyền Beau bản “Đầu Pháp chính phủ thư”[15], lên án gắt gao triều đình và quan lại. Phan hoạt động không ngừng: phát động phong trào cắt tóc ngắn, liên lạc với các sĩ phu, tìm sự ủng hộ của các nhân vật quan trọng như Hoàng Cao Khải, Phó vương Kinh lược sứ Bắc Kỳ và nhà tỷ phú Bạch Thái Bưởi[16], tham gia xây dựng Đông kinh Nghĩa thục…[17]

C- Đông kinh Nghĩa thục và Trung Kỳ dân biến:

Ở số 10 Hàng Đào[18] năm 1906, là cửa hiệu của bà Lương Văn Can, nhưng trên gác, là nơi hội họp của các nhà cách mạng mà Thủ lãnh là Lương Văn Can. Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, đều đến luận bàn với họ mỗi khi ra Bắc. Đó là trụ sở Đông kinh Nghĩa thục.
Đông Kinh là tên kinh đô Thăng Long thời nhà Hồ. Nghĩa Thục là dạy không tốn tiền. Chọn tên Đông Kinh là đã ngụ ý theo sự duy tân của Hồ Quý Ly và cả cách mạng Hồ Quý Ly nữa. Bởi Đông kinh Nghĩa thục, chủ trương cả hai đường: cách mạng bạo động và duy tân văn hóa, của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh[19].
Nhiều nho sĩ góp tiền và dạy không công –ngày 2 bữa cơm và ngủ ngay tại trường. Các lớp dạy miễn phí. Tiểu học: Việt văn. Trung và Đại học thêm Hán và Pháp văn. Một tháng 2 lần diễn thuyết. Bỏ lối học từ chương khoa cử. Trần Hữu Dực và Nguyễn Quyền đứng đơn xin mở trường[20], Lương Văn Can, Hiệu trưởng. Nguyễn Quyền, Giám học.
Tháng 3/1907, mở hai lớp đầu tiên. Tháng 5/1907 mới chính thức được giấy phép. Số học sinh gia tăng rất nhanh. Đào Trinh Nhất đã học, cho biết có khoảng hơn ngàn[21] và Nguyễn Văn Vĩnh cũng viết: “Bài nói chuyện cuối cùng của tôi về trường Đại học cho Việt Nam đã được trên 500 người nghe”[22]. Trường có Ban tu Thư để soạn sách và dịch sách lấy. Có máy in. Các sách của trường in ra không còn dấu vết, nhưng những bài ca ái quốc còn truyền lại. Cuốn “Hải ngoại Huyết thư” của Phan Bội Châu đã được trường quảng bá khắp nước. Đông kinh Nghĩa thục phát động phong trào yêu nước, phổ biến các bài ca yêu nước như “Thiết Tiền Ca” của thầy đồ Tây Tựu, và qua các buổi diễn thuyết. “Các giáo sư như Dương Bá Trạc, Nguyễn Quyền, Nguyễn Văn Vĩnh thay phiên nhau đăng đàn, nhưng nhà hùng biện nhất vẫn là cụ Tây Hồ. Mỗi lần ở Quảng Nam ra thì cụ đều lại Nghĩa thục để diễn thuyết”[23]. Tất nhiên chính quyền thuộc địa phải tìm cách dẹp.
Tháng 1/1908, trường bị thu giấp phép[24].
Hoạt động chưa được một năm, nhưng ảnh hưởng của Đông kinh Nghĩa thục rất quan trọng trong thế kỷ XX: Đó là cái nôi đầu tiên xây dựng nền Việt học.
Đông kinh Nghĩa thục bị đóng cửa tháng giêng, đến tháng 4/1908, khởi phát phong trào Trung Kỳ dân biến: dân chúng nổi dậy chống thuế. Bạo động. Khâm sứ Trung Kỳ Lévecque, Toàn quyền Lâm thời Bonhoure và sau đó toàn quyền Klobukovski thẳng tay đàn áp, mượn cớ dẹp luôn Duy Tân và Đông Du: Phan Châu Trinh bị bắt ở Hà Nội, giải về Huế. Trong tư liệu mới về Phan Châu Trinh, bà Lê Thị Kinh tức Phan Thị Minh, cháu ngoại cụ Phan tìm thấy các chứng cớ chứng minh chính Khâm sứ Trung Kỳ Lévecque đích thân chỉ đạo việc đàn áp cùng với Toàn quyền Lâm thời Bonhoure, quyết định kết án tử hình Phan Châu Trinh, nhưng nhờ Phủ Phụ chính, đặc biệt các quan Thượng thư Cao Xuân Dục và Lê Trinh chống lại Lévecque, đổi án tử hình sang đầy Lao Bảo, Lévecque Bonhoure đổi thành Côn Đảo. Sau vụ Phan Châu Trinh, Lévecque không cho đưa Trần Quý Cáp vào Huế để Phủ Phụ chính Xử nữa, mà giam ông ở Khánh Hòa, rồi lệnh cho quan lại Khánh Hòa chém ngay, không để cho triều đình kịp can thiệp. Từ trước đến nay chúng ta vẫn tưởng nhờ Ernest Babut vận động Hội Nhân quyền can thiệp mà Phan Châu Trinh thoát án tử hình.
Ngày 1/4/1911, Phan Châu Trinh và con trai là Phan Châu Dật rời Sài Gòn. Ngày 27/4/1911, tàu đến Marseille, đi xe lửa tốc hành lên Paris, ở Hôtel rue Gay Lussac từ 27/4 đến 2/5. Sau đó chuyển đến ký túc xá Guyau của sinh viên, số 32 rue Vouillé[25]. Châu Dật học ở Montparnasse. Tháng 4/1913, Phan Châu Trinh trọ ở Hôtel rue l’Abbé de l’Epée, Paris 5e. Tháng 10/1913, ông dọn sang Hôtel rue Cujas, Paris 5e.
Tại Paris, Phan viết “Trung Kỳ dân biến thỷ mạt ký” điều trần với chính phủ Pháp nỗi đau khổ của người dân, vì sưu cao thuế nặng mà phải nổi lên chống thuế, rồi bị đàn áp dã man, mong chính quyền thuộc địa thay đổi chính sách.
Từ đây, kháng chiến chống Pháp bước sang giai đoạn thứ ba: đòi tự do dân chủ và độc lập bằng ngòi bút. Phan Văn Trường khởi động tại Pháp năm 1912, lập Hội Đồng bào Thân ái, cùng Phan Châu Trinh lãnh đạo phong trào Việt kiều. Tháng 6/1919, Phan Văn Trường viết “Thỉnh nguyện thư của dân tộc An Nam”, ký tên Nguyễn Ái Quấc, gởi Hội nghị Hòa bình Versailles, công khai đòi tự do dân chủ. Phong trào chống Pháp tại Pháp bắt đầu.
Những người chủ chốt được gọi là Ngũ Long gồm Phan Văn Trường, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn An Ninh và Nguyễn Tất Thành.

D- Phan Văn Trường (1878-1933):

(Luật sư Phan Văn Trường, đầu tàu của nhóm Ngũ Long. mặc dù
ông luôn kính trọng cụ Phan Châu Trinh nhưng vẫn phê phán cách
làm việc và bản chất quá tin người của cụ Phan)

Nhờ hồi ký “Une histoire de conspirateurs annamites à Paris ou la vérité sur L’Indochine”(“Chuyện những người An Nam âm mưu ở Paris hay sự thật về Đông Dương”) của Phan Văn Trường, do sử gia Ngô Văn sưu tầm, in lại ở Paris, nxb l’Insomniaque, 2003, ta được biết thêm nhiều sự kiện mới về Phan Văn Trường.
Phan Văn Trường sinh năm 1878 tại làng Đông Ngạc, tỉnh Hà Đông, trong một gia đình 6 anh em. Con ông Phan Huy Quang và bà Phan Thị Nghiêm. Học trường Dòng, rồi trường Thông ngôn. Làm Phán sự ở Tòa Sứ. Viên Chánh văn phòng Tòa Thống sứ nhận xét: “Được giao làm các công bố chính thức, Trường hoàn thành nhiệm vụ rất cẩn thận và khéo léo. Có trí thông minh thực vô song, Trường sẽ là một Phán sự cực giỏi có thể thay hẳn một viên chức người Âu. Nhưng sau đó thêm vào: “Có những biểu hiệu cứng đầu rất rõ rệt và những hành động gần như vô kỷ luật[26].
Năm 1908, đậu ngạch Tham tá, biệt phái sang Paris làm Giáo sư phụ giảng tiếng Việt[27] tại trường Ngôn ngữ Đông Phương[28] và học Luật. Ông đi Pháp theo nghị định ngày 8/11/1908 của Phủ Toàn quyền. Ông nhập Pháp tịch ngày 18/3/1911.
Năm 1912, xong Cử nhân, ông ghi tên vào Luật sư Đoàn, tập sự tại tòa Thượng Thẩm Paris. 1912, ông gặp Phan Châu Trinh, lập Hội Đồng bào Thân ái, cơ sở đầu tiên của Việt kiều yêu nước tại Pháp. Vì hoạt động này, đầu tháng 1/1913, khế ước dạy học của ông bị hủy.
Từ tháng 4/1913, Việt Nam Quang phục Hội của Phan Bội Châu tổ chức nhiều cuộc bạo động ở Bắc và Trung. Ngày 26/4/1913, nhân vụ ném bom tại một quán cà phê, hai sĩ quan Pháp bị chết ở Hà Nội, chính quyền bảo hộ bắt người anh cả của ông là Phan Tuấn Phong –trí thức nho học– và con trai 13 tuổi là Phan Trắc Cư. Ngày 30/6/1913, khám nhà em trai ông là Phan Trọng Kiên lấy cớ tìm được ở nhà ông Kiên những thư từ liên lạc với ông Trường. Hai anh em và Cư bị đầy chung thân biệt xứ sang Nouvelle-Calédonie. Nhiều năm sau, nhờ luật sư Marius Moutet can thiệp, mới được trở về.
Ngày 31/10/1913, Bộ Thuộc địa gài bẫy, dùng lá thư của Kỳ Ngoại Hầu Cường Để ở Đức gởi Phan Châu Trinh, để kết tội hai ông Phan liên lạc với Việt Nam Quang phục Hội, năm sau sẽ buộc tội hai ông “âm mưu chống nhà nước Pháp” qua bản khai (man) của Nguyễn Như Chuyên. Chuyên đi cùng tàu với Phan Châu Trinh sang Pháp, ở cùng khách sạn với Phan Châu Trinh, rue L’Abbé de l’Épée, rồi Cujas, có nhiệm vụ theo dõi Phan Châu Trinh và Phan Văn Trường.
Ngày 13/3/1914, Phan Văn Trường được mời dự Hội thảo về vấn đề Đông Dương ở trường Cao đẳng Xã hội[29], Albert Sarraut[30] lo ngại, can thiệp với Bộ Thuộc địa, không cho Phan Văn Trường diễn thuyết nhưng không thành. Phan Văn Trường nói về đề tài: “Les revendications indigènes” (“Những thỉnh nguyện của người bản xứ”)[31].
Bài diễn văn không nhắm trực tiếp vào những đòi hỏi độc lập dân chủ, vì ông biết đòi lúc này vô ích, nhưng ông phê bình đến nguồn cội của chính sách thực dân kiểu Âu châu từ thời La Mã, rồi so sánh và đối chất với hệ thống đô hộ kiểu Tàu, là nguồn cội xuất phát Đế quốc An Nam. Bài diễn thuyết làm chính quyền thực dân lo ngại.
Thế chiến bùng nổ. Cuối tháng 7/1914, lệnh tổng động viên, vì có quốc tịch Pháp, Phan Văn Trường bị gọi đi lính. Ngày 12/9/1914, đang đóng ở Chartres, ông bị đưa về Paris, giam trong binh ngục Cherche-Midi. Phan Châu Trinh bị bắt ngày 15/9/1914, bị giam tại ngục Santé. Lý do giả là lá thư của Cường Để. Lý do thực là Hội Đồng bào Thân ái, đã được Dự thẩm Tòa án Binh, Quan ba[32] Caron viết ra: “Ngày 22/8/1914 có công văn của Bộ trưởng Thuộc địa gởi cho Bộ trưởng Quốc phòng thông báo: ‘Phan Châu Trinh và Phan Văn Trường trong hai năm qua đã kích động sinh viên và đồng bào thù ghét chính phủ Pháp và đưa họ vào một tổ chức có mầm mống phản loạn’ ”[33].
Trong bản hỏi cung ngày 8/4/1915, Nguyễn Như Chuyên khai hết những “âm mưu chống phá chính quyền” của hai ông Phan với những “bằng chứng”: ông Trường sang Anh nhiều lần tìm cách liên lạc với cách mạng Trung Hoa, ông Trinh được chính phủ Đức cho tiền để mua súng đạn, tổ chức lật đổ chính quyền Pháp tại Việt Nam[34], điều này hoàn toàn bịa đặt, vì Phan Văn Trường và Phan Châu Trinh đều chống cách mạng bạo động. Dù là “sinh viên”, Nguyễn Như Chuyên cũng “bị” bắt giam vào binh ngục cùng Phan Văn Trường, Chuyên dụ ông Trường muốn thoát án tử hình, phải viết đơn cầu cứu Thủ lãnh Luật sư Đoàn hay Dự thẩm Caron, nhưng Phan không viết.
Tháng 7/1915, nhờ Luật sư Dân biểu Đảng Xã hội Marius Moutet, đồng nghiệp của Phan tại Tòa Thượng thẩm, yêu cầu Thủ tướng Pháp can thiệp cho ông xem hồ sơ, bởi vì nó trống. Albert Sarraut phải nhượng bộ. Tòa tuyên miễn tố. Lệnh thả ký ngày 13/7/1915. Ngay khi ra tù, Phan Văn Trường biết từ đây mình có thể bị bắt và bị án tử hình bất cứ lúc nào, ông dặn Moutet mọi việc hậu sự.
Phan Văn Trường được gởi về Công binh Xưởng Toulouse, làm thông ngôn cho lính thợ. Tại đây, ông vẫn bị Bộ Thuộc địa, do André Salles chủ mưu —sẽ nói rõ hơn ở các chương sau— thâm thù Phan Văn Trường về việc trường Parangon và Hội Đồng bào Thân ái, tiếp tục theo dõi. Tháng 2/1916, Salles lại viết thư yêu cầu Bộ quốc Phòng mở lại ăng-kết về ông, nhưng không có kết quả.
Đến tháng 6/1917, nhân việc viết đơn xin giãi ngũ cho một binh sĩ, Phan lại bị truy tố về tội “chủ mưu xui giục” công binh Việt Nam viết đơn xin giải ngũ[35]. Nhưng ông được Thiếu tá Chỉ huy Malacamp bênh vực. Tướng Mas đến Toulouse gặp Phan Văn Trường, sau đó Bộ quốc Phòng trả lời dứt khoát Bộ Thuộc địa, không chuyển Phan Văn Trường đi đâu hết vì không có bằng cớ gì cả.
Trong thời gian ở Toulouse, Phan kết bạn với Louise Vert –không ở chung– ở số 58 Rue Côte Pavé, sinh con trai Robert Phan, nhưng biết mình làm chính trị, có thể bị bắt bất cứ lúc nào, ông giấu tung tích vợ con. Bà liên lạc với ông qua địa chỉ ông Khánh Ký.
Tháng 4/1919, được giải ngũ, ông trở lại ở Paris. Luôn luôn bị mật thám theo dõi. Từ lúc này, địa chỉ số 6 villa des Gobelins, quận 13, Paris, nhà Phan Văn Trường, được coi là “trụ sở” của Hội người An Nam Yêu nước.
Tháng 6/1919, ông viết bản “Les revendications du peuple annamite” (“Thỉnh nguyện thư của dân tộc An Nam”), ký tên Nguyễn Ái Quấc, đưa Nguyễn Tất Thành đem đến Hội nghị Hòa bình ở Versailles. Bản thỉnh nguyện không được Hội nghị Hòa bình lưu ý, nhưng làm cho chính quyền Pháp nổi giận, sẽ được ghi lại như văn bản đầu tiên đòi tự do dân chủ của người Việt gởi đến chính phủ Pháp và Đồng minh.
Từ cuối 1919 đến giữa 1922, Phan Văn Trường thường sang Rhénanie biện hộ tại Tòa án Binh Mayence. Đây là vùng đất Đức, thuộc Pháp từ 1793 đến 1914 Đức mới lấy lại. Ông sang đây cãi ở Tòa án Binh, vì ở Paris không thể làm việc được: thân chủ ông bị mật thám theo dõi và đe doạ. Ngày 3/6/1922, ông trình Luận án Tiến sĩ, đề tài “Essai sur le Code Gia Long” (“Khảo luận về Luật Gia Long”).
Phan Văn Trường rời Pháp ngày 22/12/1923, đến Sài Gòn ngày 21/1/1924. Ra Bắc thăm gia đình, rồi trở vào Sài Gòn ngày 6/2/1925. Mở văn phòng chung với Luật sư Paul Monin, nổi tiếng bảo vệ người An Nam, ở số 119 đường Mac-Mahon. Ông diễn thuyết và viết báo, cộng tác với Nguyễn An Ninh làm báo “La Cloche Fêlée”(“Chuông Rè”), cùng nhau viết nhiều bài chỉ trích chính quyền Pháp, nhưng Ninh để cho Trường ký, vì Trường có quốc tịch Pháp, thực dân không dám thẳng tay trừng trị như Ninh[36]. Ngày 26/11/1925, Phan Văn Trường thay Dejean de la Bâtie làm Giám đốc tờ “Chuông Rè”[37]. Với các bài viết và các buổi diễn thuyết, nhóm Phan Văn Trường, Nguyễn An Ninh, rồi sau này Tạ Thu Thâu, Phan Văn Hùm… khuynh đảo tình hình chính trị tại Nam Kỳ.
Phan Châu Trinh lên đường về nước ngày 18/5/1925 cùng Nguyễn An Ninh và mất ngày 24/3/1926 tại Sài Gòn.
Vì tội tổ chức mít-tinh ở Vườn Xoài, Ninh bị bắt ngày 20/3/1926. Bốn ngày sau Phan Châu Trinh mất. Phan Văn Trường tiếp tục tờ “Chuông Rè”, mở rộng với nhóm Đệ tứ và đổi thành “L’Annam” từ 1/5/1926. “L’Annam” ra tới tháng 2/1928 phải đình bản, vì Phan Văn Trường bị tòa Tiểu hình Sài Gòn kết án 2 năm tù ngày 27/3/1928[38] với những “tội” sau đây:
1- Báo “An Nam” năm 1926, đăng bản kêu gọi Hội quốc Liên của báo “Việt Nam Hồn” và Đảng Phục Việt[39] đòi quyền độc lập cho Việt Nam.
2- Đăng một bài trích báo “L’Humanité”, Paris, xúi giục quân lính Việt Nam ở Trung Hoa bất tuân lệnh.
3- Cổ động dân chúng làm lễ truy điệu Lương Văn Can.
Tòa Thượng thẩm y án. Phan Văn Trường chống lên Tòa Phá án, Paris và sang Pháp để tự biện hộ. Tòa Phá án y án. Phan Văn Trường vào tù tháng 6/1929. Luật sư Marius Moutet, Dân biểu Đảng Xã hội, vận động ân xá. Phan Văn Trường được trả tự do tháng 2/1930. Ông về nước, mở phòng Cố vấn Pháp luật tại Sài Gòn. 1933 ông ra Bắc thăm gia đình và mất tại nhà anh là Phan Cao Lũy, 25 phố Gambetta –Trần Hưng Đạo, Hà Nội, ngày 22/4/1933 vì bệnh đau gan[40].

E- Nguyễn Thế Truyền (1898-1969):

(Nguyễn Thế Truyền, một nhân sĩ yêu nước, là khuôn mặt thứ
nhì sau Phan Văn Trường trong nhóm Ngũ Long)

Nguyễn Thế Truyền là khuôn mặt thứ nhì sau Phan Văn Trường trong nhóm Ngũ Long. Nhờ cuốn “Thân thế và sự nghiệp nhà cách mạng Nguyễn Thế Truyền” của Đặng Hữu Thụ, chúng ta có thể biết rõ về Nguyễn Thế Truyền.
Nguyễn Thế Truyền sinh ngày 17/12/1898 tại làng Hành Thiện, tỉnh Nam Định trong một gia đình khoa bảng nổi tiếng. Cha là Nguyễn Duy Nhạc. Ông là Nguyễn Duy Hàn, Tuần phủ Thái Bình, bị hạ sát ngày 12/4/1913, vì bom của Phan Văn Tráng, trong Quang phục Hội (Phan Bội Châu). Năm 1910, 12 tuổi, Truyền được Phó công Sứ Thái Bình Dupuy đem về Pháp du học. Vào nội trú trường Parangon[41] (trực thuộc Alliances françaises[42]) lúc đó do André Salles, cựu Thanh tra Thuộc địa, làm Hiệu trưởng. Trường Parangon có mục đích đào tạo trẻ em thuộc địa trở thành “công dân tốt” trung thành với mẫu quốc.
Là học sinh xuất sắc, Nguyễn Thế Truyền liên tiếp được học bổng của Alliances françaises từ 1913 đến 1922. Năm 1915, đậu Brevet Supérieur, về nước một năm, học thêm Hán văn, rồi trở lại Pháp học tiếp Kỹ sư Hóa học (1916–1920) ở Toulouse.
Tháng 8/1920, sau khi tốt nghiệp Kỹ sư, về nước một năm, học tiếp Hán văn. Tháng 8/1921 trở lại Paris, sửa soạn Luận án Tiến sĩ, học thêm Triết và đậu Cử nhân Triết năm 1922.
Khi mới trở lại Paris, Nguyễn Thế Truyền ở số 3 Champollion, Paris 5e.
Đầu năm 1922, ông đến ở nhà Phan Văn Trường, số 6 villa des Gobelins –từ cuối 1919 đến 1922, Phan Văn Trường hay đi Đức, biện hộ tại Tòa án Binh Mayence. Khi Phan Văn Trường về lại Pháp, Nguyễn Thế Truyền mướn nhà số 6 rue Saint Louis en l’Ile, Paris. Kết duyên với cô La Tour, y tá, sống chung từ cuối 1922, có bốn con.
Nguyễn Thế Truyền là một con rồng lớn trong nhóm Ngũ Long, ông đã khuynh đảo chính sách thực dân bằng ngòi bút, đặc biệt trên tờ “Le Paria”, với sự cộng tác của Nguyễn An Ninh và Nguyễn Thế Phu –chú của Truyền.
Nguyễn Thế Truyền vào Đảng Xã hội, rồi Đảng Cộng sản[43]. Năm 1925, ông làm Phó Tổng thư ký Hội Liên hiệp Thuộc địa (Union intercoloniale) và Chủ bút tờ “Le Paria” (“Người cùng khổ”). Năm 1926, ông rời “Le Paria”, ra báo “Việt Nam Hồn”. Tháng 5/1927, ông tách khỏi bộ phận thuộc địa của Đảng Cộng sản Pháp và lập Đảng Việt Nam Độc lập[44].
Báo “Việt Nam Hồn” ra công khai được tám số[45] thì bị Albert Sarraut, lúc đó là Tổng trưởng Nội vụ, ra lệnh cấm. Vẫn lén lút ra. Sau đổi tên là “Hồn Việt Nam”, ra được bốn số, rồi đổi là “Việt Nam” từ tháng 9/1927. Từ khi “Việt Nam Hồn” bị cấm, Truyền ra công khai tờ “Phục Quốc”. Hai tờ “Le Paria”“Việt Nam Hồn” mà Nguyễn Thế Truyền là linh hồn, đã ảnh hưởng sâu xa đến cách mạng Việt Nam. Ngày 7/12/1927 Nguyễn Thế Truyền và gia đình cùng Nguyễn An Ninh lên tàu về nước. Nguyễn Văn Luận thay thế quán xuyến mọi việc. Gia đình Nguyễn Thế Truyền về Sài Gòn ở nhà Nguyễn An Ninh một tháng, ra Huế thăm Phan Bội Châu 3 ngày, rồi đi Vinh thăm bà dì ruột.

(Năm 1925, Chủ bút báo “Le Paria” (“Người cùng khổ”)Nguyễn Thế Truyền,
không phải là Nguyễn Tất Thành hay Hồ Chí Minh nào cả mà sau nầy đã mạo
nhận là người sáng lập và được Đảng Cộng sản Việt Nam tuyên truyền)

(Năm 1926, Nguyễn Thế Truyền rời tờ “Le Paria”, để ra báo “Việt Nam Hồn”
ra được bốn số vì bị cấm, nên đổi là “Việt Nam” từ tháng 9/1927)

Đầu tháng 3/1928, trở về quê làng Hành Thiện ở ít lâu rồi lên Nam Định cư ngụ số 22 đường Sài Gòn[46]. Lúc đó cha ông là Nguyễn Duy Nhạc đang làm Tri phủ Quốc Oai, Sơn Tây, Nguyễn Thế Truyền từ chối mọi đề nghị làm việc với Pháp, sống bằng phần ruộng gia đình, tự trông nom mùa màng, giúp Nguyễn Thế Song, đã về mở xưởng sửa chữa máy móc và xe hơi ở Hà Nội, để sống và kinh tài cho Đảng Việt Nam Độc lập. Xưởng bị mật thám xét, thợ thuyền bị đe dọa, khách hàng bị tra hỏi, giữa năm 1928 phải đóng cửa. Nguyễn Thế Truyền viết sách về các phong trào ái quốc, bằng tiếng Pháp, nhờ một nhà nho dịch sang chữ Hán và quốc ngữ, đem sang Trung Hoa in[47] nhưng chắc bị tịch thu, không còn dấu vết.
Nguyễn Thế Truyền tìm cách liên lạc với Nguyễn Hải Thần và Đặng Hữu Bằng –người Hành Thiện– đệ tử Phan Bội Châu, sĩ quan cao cấp trong quân đội Trung Hoa và Giáo sư trường Võ bị Hoàng Phố. Tin này bị lộ, Truyền bị bắt 1933. Bà Truyền nhờ Hội chống Thực dân can thiệp, mới được thả. Trong thời gian ở Bắc, Nguyễn Thế Truyền làm ba việc khiến người dân bị trị khâm phục: Tát Tổng đốc Vi Văn Định – Kiện chính quyền bảo hộ Bắc Kỳ – Bắt viên Chánh cẩm Pháp tại Nam Định phải xin lỗi trước mặt Công sứ Nam Định. Không thành công trong việc xây dựng Đảng Việt Nam Độc lập tại Việt Nam vì hoàn toàn bị theo dõi và cô lập và trong khi ông vắng mặt thì đảng ở Pháp bị giải tán.
Nguyễn Thế Truyền quyết định trở lại Pháp, ngày 26/3/1934 đến Marseille. Tại Paris, để sinh sống, ông bán báo rong. Diễn thuyết và viết báo. Xác định lập trường: Việt Nam không chấp nhận Chủ nghĩa Vô sản chuyên chính vì các nhà lãnh đạo đệ tam hay đệ tứ đều tuân theo mệnh lệnh của Staline, Trotsky. Ở Việt Nam từ xưa đến nay, không có giai cấp rõ rệt, ai học giỏi thì đỗ ra làm quan. Không có chuyện cha truyền con nối. Không có giai cấp bóc lột. Không cần Đấu tranh Giai cấp. Chủ nghĩa Cải cách của Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh cũng không đi xa được vì những cải cách mà người Pháp đưa ra chỉ có tính cách vặt vãnh, không khi nào thực dân bỏ quyền lợi của họ ở Việt Nam. Chỉ có Chủ nghĩa Quốc gia, nặng về nhân trị, không bài ngoại, là thích hợp với dân tộc. Nguyễn Thế Truyền hoạt động cho Liên minh Chống chính Sách thuộc Địa (Fédération anticolonialiste) do Marius Moutet và Joseph Lagrosillière sáng lập năm 1935. Ông thành lập Tập đoàn Đông dương (Rassemblement Indochinois) năm 1936. Vận động các tổ chức nhân quyền, các ủy ban đòi ân xá chính trị phạm, bênh vực Nguyễn An Ninh, Nguyễn Văn Tạo, Tạ Thu Thâu… bị giam ở Sài Gòn. Hoạt động đến hết 1938 mới về nước. Từ 1934 đến 1937, vợ con ông vẫn ở Nam Định, do cha mẹ ông trông nom. Khi hai con gái ông xin học bổng thì bị bác vì tên là Nguyễn Trưng Trắc, Nguyễn Trưng Nhị, bị coi là “những con rắn nhỏ” lớn lên sẽ đánh Pháp như Trắc, Nhị đánh Tàu. Vợ con ông bị nhóm thực dân ở Nam Định kỳ thị và thù ghét. Tháng 3/1937, bà nhận làm y tá, nghề cũ, tại trường Yersin và đem các con vào Đà Lạt. Sau khi bà mất các con ông được các Linh mục đỡ đầu. Trưng Trắc sau làm tu sĩ ở Pháp. Trưng Nhị, Giáo sư Triết ở Anh. Quốc Tuấn học âm nhạc tại Tây Đức, Thế Hào học về cơ khí ở Pháp.
Nguyễn Thế Truyền không gặp lại vợ con khi về nước. Vợ ông mất giữa năm 1940, các con báo tin cho ông nhưng nhà cầm quyền chặn thư. Sau biết tin, ông xin vào Đà Lạt nhưng không được phép. Ông và Nguyễn Thế Song bị Pháp bắt ở Nam Định[48] theo quyết định của Toàn quyền ngày 3/5/1941 bị đưa lên Sơn La, và cuối 1941, bị đầy sang an trí ở Madagascar, tới tháng 6/1946, Marius Moutet mới can thiệp được cho hai anh em trở lại Việt Nam, nhưng bị quản thúc tại Sài Gòn đến giữa 1947.
Nguyễn Thế Truyền mất ngày 19/9/1969 tại Sài Gòn. Mộ của ông ở Nghĩa trang Hội Gò Công tương tế, gần phi trường Tân Sơn Nhất, sau bị chính quyền Cộng sản san bằng[49].

F- Nguyễn An Ninh (1900-1943):

:

(Nguyễn An Ninh, cũng một thành viên đắc lực trong nhóm Ngũ
Long, từng dùng bút hiệu chung là Nguyễn Ái Quốc, con của vị
thay mặt lãnh đạo phong trào Duy Tân –của Phan Châu Trinh–
ở miền Nam, cụ Nguyễn An Khương)

Hai gia đình cách mạng lớn thế kỷ XX là gia đình cụ Lương Văn Can ở Bắc và cụ Nguyễn An Khương trong Nam. Không những hai cụ là những nhà nho lãnh đạo phong trào Duy Tân và Đông Du ở Bắc và Nam, mà còn là thân phụ của hai người anh hùng: Lương Ngọc Quyến–Nguyễn An Ninh, tiêu biểu cho hai khuynh hướng cách mạng: bạo động của Phan Bội Châu và bất bạo động của Phan Châu Trinh.
Nguyễn An Ninh sinh ngày 5/9/1900 tại Chợ Lớn. Gia đình gốc Quán Tre, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định. Cha là Nguyễn An Khương, mẹ là Trương Thị Ngự, chú Nguyễn An Cư và bác Nguyễn Thị Xuyên, đều tham gia cách mạng. Đại diện Đông kinh Nghĩa thục trong Nam, Nguyễn An Khương lập khách sạn Chiêu Nam Lầu tài trợ cho Duy Tân và Đông Du. Dịch sách chữ Hán sang tiếng Việt. Viết bài trên “Nông cổ Mín đàm” cổ động lòng yêu nước. Nguyễn An Cư, là nhà văn, nhà nho uyên thâm, thầy thuốc Nam nổi tiếng.

(Anh hùng Lương Ngọc Quyến, người mà Nguyễn An Ninh luôn
ngưỡng mộ, con của vị thay mặt lãnh đạo phong trào Đông Du
–của Phan Bội Châu– ở miền Bắc, cụ Lương Văn Can)

(Vị thay mặt lãnh đạo phong trào Duy Tân ở miền Nam,
cụ Nguyễn An Khương)

(Vị thay mặt lãnh đạo phong trào Đông Du ở miền Bắc,
cụ Lương Văn Can)

(Trịnh Văn Cấn là Đội trưởng lính khố xanh, đã giải thoát và giao quyền
thủ lãnh cho Lương Ngọc Quyến trong cuộc khởi nghĩa chống Thực dân
Pháp tại Thái Nguyên vào năm 1917)

Nguyễn An Ninh nhận hai nền giáo dục từ nhỏ: Hán học, do cha và cô ruột dạy và Pháp văn ở trường Sở Cọp, gần Vườn Bách Thú, rồi sau vào trường Dòng Taberd và lycée Chasseloup-Laubat. Làm báo tiếng Pháp rất sớm khi vừa xong bằng Brevet Élémentaire (Thành Chung). Nổi tiếng bất khuất, chửi Tây, đánh Tây. Thuở nhỏ có tật nói cà lăm, nhưng tự luyện khỏi cà lăm. Khi ở Paris, ngày nghỉ thường ra ngoại ô, vào rừng luyện giọng hàng giờ, sau trở thành nhà diễn thuyết hùng hồn, lôi cuốn. Năm 1916, Ninh ra Hà Nội học Y khoa, sáu tháng sau bỏ qua Luật. 1918, Ninh về Sài Gòn, rồi sang Pháp học tiếp Luật. 1920, đậu Cử nhân Luật[50]. Đậu xong Cử nhân, cha gọi về nước cưới vợ. Vì Ninh đánh hai người Pháp có thái độ hỗn xược trong rạp xi-nê, trước mặt ông anh rể tương lai, ông này sợ quá, hủy bỏ lễ cưới[51]. Tháng 7/1920, Ninh đi Pháp lần thứ nhì, chuẩn bị làm luận án tiến sĩ Luật.
Tháng 10/1922, Ninh về nước sau khi đi Âu Châu (Anh và Ý), diễn thuyết nhiều lần tại Hội Khuyến học Nam Kỳ, đả kích chính sách thực dân, phát huy tinh thần dân chủ, được thanh niên hưởng ứng. Tháng 2/1923, Ninh trở lại Pháp, viết báo, mời Phan Văn Trường về nước làm báo. Tháng 8/1923, Ninh về nước. Tháng 12/1923, ông Trường về nước.
Đêm 15/10/1923, Nguyễn An Ninh diễn thuyết ở Hội Khuyến học Sài Gòn, bài “Cao vọng Thanh niên”, có tiếng vang lớn, Thống đốc Nam Kỳ Cognacq gọi Ninh lên cảnh cáo. Ngày 10/12/1923, phát hành số 1, báo “La Cloche fêlée” (“Chuông rè”), tòa soạn đặt tại số 29 đường Pierre Flandin –Bà Huyện Thanh Quan[52] do Nguyễn An Ninh sáng lập, Dejean de la Bâtie làm Chủ nhiệm. “La Cloche fêlée” là cơ quan ngôn luận đầu tiên chống Pháp công khai và mãnh liệt tại Việt Nam. Nguyễn An Ninh viết bài, lên trang, đưa in và tự mình đem báo đi bán. Báo viết tiếng Pháp, đánh thẳng vào các chính sách thực dân. Đến số 19, ra ngày 14/7/1924, báo phải tạm ngưng[53]. Cuối năm 1924, Nguyễn An Ninh kết hôn với cô Trương Thị Sáu.
Tháng 1/1925, Nguyễn An Ninh lại sang Pháp, ở Pháp gần một năm, lần này đón Phan Châu Trinh về nước[54]. Ngô Văn cho biết: “Trước khi lên đường ba hôm, Ninh và Trinh tham dự cuộc mít-tinh tập hợp hơn 800 người Pháp và Đông Dương tại Hội trường Hội bác Học (Hôtel des Sociétes savantes)”. Kết quả cùng ký một quyết nghị gởi chính phủ Pháp[55], đòi tự do, dân chủ cho Việt Nam, tương tự bản “Thỉnh Nguyện Thư tám điểm” của Phan Văn Trường.
Một mật báo viết: “Phan Châu Trinh đã xuống tàu hôm 28/5/1925 về Sài Gòn (…) Cùng chuyến tàu có tên phiến loạn chống Pháp là Nguyễn An Ninh cùng về. Cũng có quyển “France en Indochine” [56] chống Pháp một cách đáng ghét đã được đem về trong chuyến này. Yêu cầu không được phổ biến quyển sách này. Xin làm mọi cách để ngăn cấm”[57].
Tờ “Chuông rè” im lặng 20 tháng, khi Phan Bội Châu bị bắt đưa về Hà Nội, bị đưa ra tòa ngày 23/11/1925 về tội “phiến loạn”, Nguyễn An Ninh tung trở lại “Chuông rè” ngày 26/11/1925[58], phát động chiến dịch bảo vệ Phan Bội Châu cùng với Đông Pháp Thời Báo. Nguyễn Thế Truyền ở Pháp lập tức vận động Hội Liên hiệp Thuộc địa, tổ chức mít-tinh lớn tại Hội trường Hội bác Học từ 9/10/1925, ứng khẩu diễn thuyết hùng hồn cảm động và viết trọn hai số “Le Paria” 36 và 37 về Phan Bội Châu[59].
Ngày 24/12/1925, Toàn quyền Varenne phải thả Phan Bội Châu, đưa về an trí ở Huế. 8/8/1927, Nguyễn An Ninh sang Pháp đón Nguyễn Thế Truyền về nước ngày 7/12/1927.

(Báo “Chuông Rè” gắn chặt với hai tên tuổi Phan Văn Trường
và Nguyễn An Ninh)

G- Nguyễn An Ninh, năm lần Bị bắt và bị Cầm tù:

1- Lần thứ nhất: 20/3/1926[60], bị bắt, bị kết án 18 tháng tù, vì tội phá rối trị an, viết báo “Chuông rè” và truyền đơn xúi dân làm loạn, tổ chức mít-tinh tại Xóm Lách, Vườn Xoài ngày 21/3/1926 –tổ chức chứ không tham dự, vì bị bắt từ hôm trước– ở nhà bà Đốc Phủ Tài, dì ruột Ninh, và đưa ra bản quyết nghị có ba ngàn người biểu quyết. Quyết nghị đòi Tám điểm, tương tự như “Bản Thỉnh Nguyện Thư” của Phan Văn Trường 1919. Bốn ngày sau, 24/3/1926, Phan Châu Trinh mất. Nguyễn An Ninh đã dặn dò nhóm Đặng Văn Ký, Huỳnh Đình Điển, Phan Khôi lo liệu cho Phan Châu Trinh trước khi bị bắt —sẽ nói rõ hơn trong chương 20, phần viết về đám tang Phan Châu Trinh.
Ngày 7/1/1927, được ân xá, Ninh xin sang Pháp lo cho gia đình Nguyễn Thế Truyền về nước[61]. Ngày 7/12/1927, Truyền và Ninh lên tàu Chantilly từ Marseille về Sài Gòn.
2- Lần thứ nhì: tháng 9/1928, bị kết án ba năm tù vì tội lập Hội kín Nguyễn An Ninh, dính líu gần 500 người bị bắt vì tội “Đảng viên”. Phan văn Hùm cũng bị tù, được thả, viết cuốn sách nổi tiếng “Ngồi tù khám lớn”. Đến cuối năm 1930, Ninh được thả.
3- Lần thứ ba: 4/1936, bị bắt về tội viết báo “La lutte”(“Tranh đấu”), quy tụ nhóm Tạ Thu Thâu, Trần Văn Thạch, Lê Văn Thử, Phan Văn Hùm, phá rối trị an, bị kết án 18 tháng tù, cùng với Tạ Thu Thâu, Nguyễn Văn Tạo. Tuyệt thực. Tháng 11/1936 được thả.
4- Lần thứ tư: 7/37 bị bắt trở lại, kết án 5 năm tù ở, 5 năm biệt xứ, về tội tổ chức biểu tình ở quận Càn Long “xúi giục dân chúng nổi loạn”. Tháng 1/1939 được ân xá.
5- Lần thứ năm: Ngày 5/10/1939, Đệ nhị Thế chiến bùng nổ, bị bắt cùng với nhiều nhà chính trị khác đủ các khuynh hướng. Ninh bị kết tội phá rối trị an bằng cách hành động trong những cơ quan bí mật, tiếp xúc và xúi giục nông dân, thợ thuyền nổi lên chống chính phủ Pháp. Bị kết án 5 năm tù, 10 năm biệt xứmất quyền công dân.
Lần này không thoát khỏi tử thần, nhà cách mạng Nguyễn An Ninh mất tại Côn Đảo ngày 14/8/1943, ở tuổi 43[62].

(Cảnh tù nhân trên Côn Đảo, nơi mà Nguyễn An Ninh tạ thế)

Bài diễn thuyết “Cao vọng Thanh niên” tại Hội Khuyến học Sàigòn, đêm 15/10/1923 đánh dấu sự thành công đầu tiên của Nguyễn An Ninh như một nhà trí thức ái quốc 23 tuổi “mở màn cho cao trào cách mạng, mở mang dân trí, dân sinh, dân quyền, dân chủ cho nòi giống Việt” như Phương Lan Bùi Thế Mỹ nhận xét.
Nguyễn An Ninh đã ảnh hưởng sâu xa đến lớp trẻ như Hồ Hữu Tường, Phan Văn Hùm, Tạ Thu Thâu… Họ coi Ninh là thần tượng, “noi gương” Ninh làm cách mạng chống Pháp, lập đảng Trốt-kít. Phan Khôi, dù lớn hơn Ninh 13 tuổi, cũng chịu ảnh hưởng của Ninh trong việc xây dựng một nền quốc học, thoát khỏi ảnh hưởng Khổng Mạnh, gần gụi với tinh thần khoa học Tây phương.
Tại Paris, Ninh vừa làm vừa học: viết bài khảo cứu về Đông Phương học cho các báo, hoặc làm người mẫu cho họa sĩ. Chơi thân với giới văn nghệ sĩ Pháp và nhóm Anarchiste (Vô Chính phủ). Khi về nước, viết báo, lên khung, in báo, mặc áo dài, để tóc dài, đem báo rao bán trên đường Catinat. Nấu dầu cù là Nguyễn An Ninh đem bán khắp thôn quê kiếm sống và diễn thuyết, nói chuyện với quần chúng đói khổ về tình hình đất nước. Có lúc Ninh và Hùm cạo trọc đầu.
Tại Paris, hoạt động tích cực trong nhóm Người An Nam Yêu Nước, là một trong Ngũ Long, diễn thuyết và viết báo chống thực dân. Hồ Hữu Tường viết :

“Tụi Tây ít khi phục bằng cấp (…) Ninh viết français hay lắm, tụi nó lác mắt. Chừng đó mới chịu phục (…) Khởi đầu, Ninh viết trong tờ “Le Libertaire”[63] là Cơ quan Anarchiste[64] Tây nó phục rồi, mới rủ Ninh đứng vào nhóm sáng lập tạp chí “Europe” (do J.R. Bloch làm Giám đốc)… Vào tạp chí “Europe”, Ninh làm quen với Léon Werth. Sau Ninh rủ Léon Werth qua bên mình. Về Pháp, Léon Werth viết cuốn “Cochinchine” để ca tụng Ninh là người trí thức độc nhứt kể cả Tây lẫn Việt, mà Werth gặp được ở Nam Kỳ”[65].

Phương Lan Bùi Thế Mỹ viết :

Năm 1922, vào mùa thu, sau khi kết nạp, tìm tòi, học hỏi ở Ý và ở Anh, kết nạp đặng nhiều bạn đồng chí như lãnh tụ Ấn Độ Nerhu, Ninh đã trở về đất nước phổ biến chí hướng phong trào ái quốc, cách mạng với dân tộc. Cái tài quan trọng nhứt là tài diễn thuyết và viết. Ninh đem từ Âu Châu về một lối văn mới, lời ít mà nói nhiều, câu văn gọn không rườm rà dài dòng lê thê mà tối nghĩa như lối nhà văn thâm nho”[66].

Lối viết thẳng và bộc trực này, cũng sẽ là lối viết của Phan Khôi, đặc biệt trong những văn bản cuối cùng, lập luận và văn phong của Phan Khôi chống Đấu tranh Giai cấp có nhiều điểm giống Nguyễn An Ninh. Ninh viết về Đạo Phật, về Nietzsche, dịch 5 chương đầu cuốn “Contrat social”(“Dân ước”) của Rousseau… Hành động quyết liệt nhưng tư tưởng trung dung, giao hòa Âu-Á. Đó là Nguyễn An Ninh.
Nguyễn An Ninh tỏ lòng ngưỡng mộ đặc biệt Lương Ngọc Quyến, có lẽ cái chết bi tráng của Ngọc Quyến đã gây dấu ấn sâu đậm trong An Ninh, khiến sau này Ninh cũng trở nên một nhà cách mạng can trường vào bậc nhất thế hệ ông. Trong 43 năm sống, một phần ba đời vào tù ra khám, nhưng không hề nhụt chí, tiếp tục tranh đấu bằng ngòi bút cho đến chết.
Với cái nhìn rộng về tình hình thế giới, thâm hiểu cuộc cách mạng bất bạo động của dân Ấn Độ, Nguyễn An Ninh là khuôn mặt cách mạng hiện đại nhất của chúng ta. Một thần tượng trẻ trung, bụi đời, hippie, hóm hỉnh. Nhưng Nguyễn An Ninh còn là người anh cả nếu không muốn nói là cha đẻ của phong trào cách mạng thanh niên, chủ yếu nhóm Trốt-kít, Tạ Thu Thâu, Phan Văn Hùm, Hồ Hữu Tường, Huỳnh Văn Phương… những thanh niên học trường Tây, sử dụng ngôn ngữ Voltaire, dùng tinh thần cách mạng 1789 để chống thực dân Pháp tại Pháp và tại Nam Kỳ, trong suốt 25 năm, từ 1920 đến 1945, mới bị Cộng sản tiêu diệt.

H- Cái chết của Nguyễn An Ninh:

Nhà báo Bùi Thế Mỹ, bạn đồng hành của Nguyễn An Ninh đã tìm cách xây dựng lại hoàn cảnh cái chết của Nguyễn An Ninh qua lời những nhân chứng bị giam cùng với Ninh trong đó có Hồ Hữu Tường và Tạ Thu Thâu.
1/ Phương Lan Bùi Thế Mỹ viết :

“Nguyễn An Ninh, sau ba năm tù đầy thiếu thốn, ăn gạo hẩm, khô mực, không chút rau cỏ, không đủ sinh tố, lúc đầu chưa xảy ra Đệ nhị Thế chiến, thì thỉnh thoảng còn tiếp được đồ tiếp tế của gia đình từ quê nhà gởi ra, đỡ khổ phần nào, khi bị chiến tranh phong tỏa mấy cửa biển lớn Tàu bè ít đi lại, không được nhà tiếp tế, thì sức khoẻ Ninh lần lần kiệt quệ, đau ốm thường, nên thân hình nhà cách mạng chỉ còn da bọc lấy xương. Khi vướng bệnh kiết lỵ qua bệnh thũng, chịu bệnh tật hành hạ một thời gian ngắn, Ninh mới thở hơi cuối cùng vào mùa Vu Lan, nhằm ngày 14/8/1943 (theo lời một tù nhân tại chỗ nói lại, chẳng hiểu có đúng hay không?) (…)
Không muốn cho người anh hùng dân tộc bỏ vùi thi thể trong hai mảng bao hàng, một người bạn gái, Pháp lai, cùng học chung với Ninh một trường Đại học Sorbonne là Charlotte Printanière, vợ một Kỹ sư nhà đèn tại Côn Đảo, có mướn đóng cho Ninh một chiếc quan tài, để cho Ninh ấm áp thi hài ngày cuối cùng, nhưng không được viên xếp khám là Tisseyre đồng ý, cho phép. Bà Charlotte tức giận gây với lão ta (…)
Vì sự kiện này, mà viên Giám đốc Tisseyre gởi đơn thưa bà Kỹ sư. Và sau đó bà được lịnh rời Côn Đảo, không cho phép ở lại đó nữa. Chồng bà thua buồn, chán ngán, cũng xin đổi về đất liền theo vợ”[67].

2- Phương Lan Bùi Thế Mỹ trích đoạn Hồ Hữu Tường, tù chung với Nguyễn An Ninh, dưới bút hiệu Bửu Liên, kể lại trên báo “Hòa Đồng” :

“Gặp nhau và sống chung với nhau trong tù từ 1939 đến 1943. Chung sống trong tù, chúng tôi có dịp trao đổi với nhau những suy tư (…) Vài tháng trước khi vĩnh biệt…. Nguyễn An Ninh đã xin phép nhà cầm quyền để ghi vào một chúc thơ dài. Ngày ngày Giám thị mở khám để cho Ninh ra ngoài hành lang một mình với giấy mực, để nghiền ngẫm mà viết cái chúc thơ tinh thần ấy. Cả tuần lễ như vậy mới thảo xong. (…)
Nhưng rất tiếc, theo tác giả Bửu Liên, chúc thư này Nguyễn An Ninh viết bảo để lại cho con, nhưng sự thật là lời chúc thư gởi cho cả thế hệ trẻ của dân tộc.
Rồi chúc thư lạc về đâu mất ? Chẳng có đến tận tay gia đình nhà cách mạng Nguyễn An Ninh. Pháp cất giữ để làm tài liệu ư ? Hay đã bị bỏ mất, thủ tiêu ?”[68]

3- Phương Lan Bùi Thế Mỹ trích nhà văn Đỗ Bá Thế, trên báo “Quyết Tiến”, trong chương V, tiểu thuyết “Thiếm Bảy Giỏi” thuật lời Tạ Thu Thâu kể lại Nguyễn An Ninh chết đau thương trong lao tù như thế nào :
“…
Từ ngày ở Côn Nôn về chưa bao giờ Thâu có một ngày nghỉ ngơi trọn vẹn, Thâu muốn trở lại hoạt động, gặp lại các đồng chí cũ, Thâu hẹn gặp Mười Gò Vấp và bị Minh Hải cản: “Anh đi làm gì”. Thâu trả lời: “Em nói vậy nghe sao được ! Thằng Mười Gò Vấp là em út ruột của anh Ninh. Khi anh Ninh gần chết, có dặn nếu anh về đất liền, thì tìm nó, thuật lại cho nó nghe phút cuối cùng của anh để anh em an lòng” (…)
“Nhưng này anh Năm[69] à, lúc anh Ninh gần chết, tánh tình ảnh có thay đổi gì không ! tại sao tụi Trấn, Giầu[70] đồn quá trời vậy anh ?”
“Chúng nó đồn anh Ninh điên phải không ?”
“Có chỗ họ nói anh Ninh bị thác loạn tâm hồn, tinh thần rất xuống và lúc gần chết chúng tuyên truyền anh Ninh loạn óc. Nhưng anh Ninh có loạn óc thật hay không vậy anh Năm ?”
“Thì em còn lạ gì chúng nó nữa ! (…) Lúc anh Ninh ở Sài Gòn còn mập mạnh, ra Côn Đảo vài năm sau sức khoẻ anh xuống quá nhiều. Anh đau ốm liên miên. Trong lúc đó, bọn anh Lê Duẩn, Tôn Đức Thắng triệt để khủng bố tinh thần anh. Chúng nó lập tiểu tổ phê bình những người không cùng chánh kiến. Anh đây cũng bị chúng nó áp đảo tinh thần suốt mấy năm trời trong lao. Đã nhiều lần anh cố khuyên anh Ninh ráng chịu đựng !”
Nhưng sức khoẻ của ảnh quá kiệt quệ, bịnh thiếu sinh tố càng làm cho ảnh mau xuống tinh thần nữa. Đến một hôm không còn hy vọng gì kéo dài cuộc sống tù tội, ảnh có nói một câu với anh: ‘Thâu, em có về được đất liền nhờ nói với con anh, bảo chúng nó phải phòng ngừa bọn Sít-ta-lin-niên (Stalinien)’[71].
…”
Sự thật lịch sử này sẽ bị sửa đổi hoàn toàn trong tuyển tập “Nguyễn An Ninh – Tác phẩm”, do gia đình và Trung tâm Nghiên cứu Quốc học in năm 2009.

[01] [02] [03] [04] [05] [06] [07] [08] [09] [10] [11] [12] [13] [14] [15]
[16] [17] [18] [19] [20] [21] [22] [23] [24] [25] [26] [27] [28] [29]

===========================================

Phụ Chú :
[1] Cần vương: cứu vua.
[2] Văn thân: lấy văn học tiến thân vào đời.
[3] Kỳ ngoại Hầu nghĩa là Ông Hầu ngoài kinh kỳ, tức dòng hoàng tử Cảnh.
[4] Lấy “Lưu Cầu”, tên một quốc đảo phụ thuộc vào Trung Hoa bị Nhật chiếm năm 1879, làm ẩn dụ.

[5] Cha Đặng Thai Mai.
[6] “Phan Bội Châu niên biểu” tức “Tự Phán”.
[7] Phan Châu Trinh, “Pháp Việt liên hiệp hậu chi tân Việt Nam – Nước Việt Nam mới sau khi liên hiệp với Pháp”, bản dịch của Nguyễn Q.Thắng, Nguyễn Văn Tưởng, in trong “Phan Châu Trinh cuộc đời và tác phẩm” của Nguyễn Q. Thắng, Văn Học, 1992, trang 251–285.

[8] Trong số những sinh viên đầu tiên vượt biển sang Nhật, có anh em Lương Ngọc Quyến, Lương Nghị Khanh, (con Lương Văn Can, Hiệu trưởng Đông kinh Nghĩa thục) và Nguyễn Hải Thần (môn đệ của Lương Văn Can), sau này sẽ trở thành lãnh tụ Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội. Lương Ngọc Quyến là một thanh niên “bụi đời” đầu thế kỷ XX, nghệ sĩ, để tóc dài, sang Nhật, học trường quân sự Chấn Võ, đi “ăn mày” để quyên tiền cho sinh viên Đông Du. Tự do, quật khởi, bất khuất. Nhiều năm bôn ba ở Trung Hoa tìm cách mộ binh đánh Pháp. Sau này, Nguyễn An Ninh sẽ tiếp tục hình ảnh nhà cách mạng bụi đời Lương Ngọc Quyến.
Theo Đào Trinh Nhất và Nguyễn Hiến Lê, năm 1915 Lương Ngọc Quyến bị bắt ở Hương Cảng giải về Hà Nội, giam ở nhiều nơi, rồi đưa lên Thái Nguyên. Darbes, Công sứ Thái Nguyên, nổi tiếng bạo ngược nhất đất Bắc, sai dùi bàn chân Lương Ngọc Quyến buộc vào xích sắt. Dù vậy, Quyến vẫn liên lạc với viên đội khố xanh Trịnh Cấn. Đêm 30/8/1917, Trịnh Cấn phá ngục, chiếm đồn, cõng Lương Ngọc Quyến ra để chỉ huy. Nghĩa quân làm chủ Thái Nguyên từ 30/8 đến 5/9, lấy cờ năm sao làm Quốc kỳ, đặt Quốc hiệu là Đại hùng Đế quốc, công bố hai bài Tuyên ngôn với quốc dân. Khi Pháp tiến đánh, biết thế không giữ nổi, không chịu theo cáng để rút lui, Lương Ngọc Quyến nhờ Trịnh Cấn bắn một phát vào ngực ngày 5/9. Lương để lại bài “Cảm tác” trước khi mất, lời thơ hùng tráng, bi phẫn.
Đội Cấn rút quân chống cự với Pháp, ngày 5/1/1918, bị vây và bị thương ở Pháo Sơn, chỉ còn 4 thủ hạ, Trịnh Cấn tự bắn vào bụng. Hai cái chết oanh liệt bi tráng vào bậc nhất trong lịch sử cách mạng dân tộc. Ngô Đức Kế lúc ấy đang bị tù ở Côn Đảo, làm sáu bài thơ tứ tuyệt chữ Hán tựa đề “Thái Nguyên thất nhật Quang Phục ký”. Lương Ngọc Quyến trở thành thần tượng của Nguyễn An Ninh và khởi nghĩa Thái Nguyên 1917 dẫn đến khởi nghĩa Nguyễn Thái Học 1930.

[9] Lòng thành động đến thánh hiền.
[10] Núi có danh sản xuất ra ngọc tốt – Núi có danh vì có người hiền tài.
[11] Tinh thần Duy tân bắt nguồn từ những bản điều trần của Phạm Phú Thứ (1821–1882), Nguyễn Trường Tộ (1828–1871) dâng vua Tự Đức (1829–1883), đó nguyên nhân xa. Nguyên nhân gần: Tinh thần Duy Tân bắt nguồn từ Nguyễn Lộ Trạch (1852–1895) với văn bản “Thiên hạ đại thế luận”, viết năm 1892. Các lãnh tụ Đông Du và Duy Tân đều đọc và chịu ảnh hưởng của văn bản này trước khi đọc “Tân thư” do Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu giới thiệu và dịch Rousseau, Montesquieu sang chữ Hán. “Thiên hạ đại thế luận” nay đã mất, nhưng qua Huỳnh Thúc Kháng, chúng ta có thể biết những điểm chính của bài đại luận này :
1- Nước mạnh hay yếu là tại chánh giáo (là nền giáo dục lấy chánh đạo để đào tạo sĩ phu và quốc dân) chứ không phải tại lớn nhỏ.
2- Trình bày tình trạng tê liệt của Trung Hoa. Người Việt Nam đừng trông mong gì nước ấy giúp mình. Phải biết Duy Tân mà tự cường như Nhật Bản mới mở mặt được.
3- Bàn về các lẽ suy nhược của Việt Nam.
4- Muốn cứu nước, không thể theo đường cũ mà phải:
a- Chấn chỉnh chánh giáo.
b- Duy Tân, mở mang nông, công, thương, kỹ thuật khoa học của Âu Tây.
c- Chờ cơ hội thuận lợi mà cứu nước.

Sau khi trình bày bài luận trên, Huỳnh Thúc Kháng viết :

“40 năm về trước (tức là 1892) mà học giới ta nước ta có người đại văn hào viết bài Đại luận tình lý đã xác thực châu đáo mà văn thể cũng hùng kiện, không đáng gọi là Khang, Lương của nước ta hay sao ? Chính cụ Sào Nam, cụ Tây Hồ và phần nhiều trong đám tiên thời nhân vật ở xứ ta sở đắc ảnh hưởng của bài ấy rất là sâu xa mật thiết, không kém gì sách Lương, Khang kia.”
Đúng như nhận xét của Nguyễn Văn Xuân :
“Đại Thế Luận” của Nguyễn Lộ Trạch đưa ra nét chính, phác họa một phong trào Duy Tân còn thô sơ. Phải nhờ Phan Châu Trinh mang chủ thuyết Dân Quyền về làm Chánh giáo, phong trào Duy Tân mới thực sự mở màn” (theo Nguyễn Văn Xuân, Phong Trào Duy Tân, Lá Bối, 1969, các trang 33-34-35).

[12] Lê Thị Kinh, bản hỏi cung Nguyễn Tử Trực, “Phan Châu Trinh qua những tài liệu mới”, nxb Đà Nẵng, 2001 tập 1, quyển 1, trang 74.

[13] Trích “Thông sử Liên Thành” do bác sĩ Hồ Tá Khanh viết năm 1984 tại Pháp, Lê Thị Kinh, sđd, tập1, q.1, tg. 69.

[14] Theo Phạm Quỳnh, là với mục đích quảng bá ảnh hưởng Pháp, lôi cuốn sinh viên Trung Hoa và các nước Á Châu sang học, thay vì đi du học Mỹ.

[15] Thư gởi cho nhà cầm quyền Pháp.
[16] Lê Thị Kinh, sđd, trang 135.
[17] Nguyễn Hiến Lê viết:

“Cụ Tây Hồ là người mở đường cho phong trào Duy tân ở nước nhà. Lập Nghĩa thục, một phần công lớn là của cụ, gây tư tưởng mới ở Quảng Nam là cụ, đi khắp nơi diễn thuyết là cụ, khuyên quốc dân cắt tóc là cụ, liệng cái Phó bảng mà ra lập hiệu buôn cũng là cụ, bỏ tục nhuộm răng, vận Âu phục bằng nội hóa thì người đầu tiên cũng lại là cụ” (Đông kinh Nghĩa thục, Lá Bối, Sài Gòn, 1968, trang 85).

[18] Nguyễn Văn Vĩnh ghi số 10 Hàng Đào, Nguyễn Hiến Lê ghi số 4 (chắc ông Lê nhầm).

[19] Nguyễn Hiến Lê viết: “Sự thực là có một sự phân công giữa các nhà Nho thời đó và hai phái Duy Tân và Bạo Động nhắm chung một đích, bổ túc lẫn nhau. Các cụ hẹn với nhau cứ sáu tháng lại khai hội một lần” (trang 43).

[20] Nguyễn Văn Vĩnh, “Bản điều trần gởi toàn quyền về Đông kinh Nghĩa thục”, Lê Thị Kinh, sđd, trang 132.

[21] Nguyễn Hiến Lê đoán có lẽ ít hơn, NHL, sđd.
[22] Nguyễn Văn Vĩnh, tài liệu đã dẫn, Lê Thị kinh, sđd, trang134. Theo Nguyễn Hiến Lê: “Giáo sư Hán Văn gồm có cụ Kép làng Hương Canh, Dương Bá Trạc, Hoàng Tăng Bí, Nguyễn Hải Thần, Nguyễn Quyền, Lương Trúc Đàm… Giáo sư Việt Văn, Pháp văn và Toán: Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, Trần Đình Đức, Bùi Đình Tá, Phạm Đình Đối…”

[23] Nguyễn Hiến Lê, sđd, trang 79.
[24] Nguyễn Văn Vĩnh viết:

“Rồi đã xảy ra việc cảnh sát soát xét và tìm thấy 3 khẩu súng tại một trường ở Hà Đông (súng đã bị mất trong thành Hà Nội). Đông kinh Nghĩa thục đã bị khám xét nhưng chỉ tìm thấy một số tranh và bản đồ của Nhật cùng một số sách chữ Tàu (…) Hôm sau ông Can được gọi đến Tòa Khâm sứ và được yêu cầu đóng cửa trường. Ông trình bày gì cũng không được. Ông chạy về hỏi tôi. Tôi khuyên ông trước hết cứ chấp hành lệnh trên đã, sau đó sẽ trình bày rõ hơn và có thể sẽ có lệnh ngược lại.” (“Bản điều trần gởi Toàn quyền về Đông kinh Nghĩa thục”, bài đã đã dẫn).

Nguyễn Hiến Lê cho biết các cụ đã đã đốt hết tài liệu từ những đêm trước.

[25] Lê Thị Kinh, sđd, tập 1, quyển 3, trang 29.
[26] Lý lịch Phan Văn Trường lập năm 1919, của Sở Mật Thám Trung ương, Lê Thị Kinh, Phan Châu Trinh… Tập I, Quyển 3, trang 120-121.

[27] Répétiteur d’Annamite.
[28] Ecole des Langues Orientales.
[29] Ecole des Hautes Études Sociales.
[30] Saraut làm Toàn quyền Đông Dương từ 1911–1914 và từ 1917–1919, sau đó làm Bộ Trưởng Bộ thuộc Địa.

[31] Les revendications theo tiếng Việt ngày nay thì phải dịch là Những yêu cầu, những đòi hỏi, nhưng trong bối cảnh tiếng Việt đầu thế kỷ XX, dường như chưa có chữ đó, và nếu có, cũng không thể ăn nói một cách “dân chủ” như thế đối với người Pháp, chúng tôi dịch là Thỉnh nguyện theo Hoàng Xuân Hãn, vì chữ này phù hợp với ngôn ngữ đầu thế kỷ và ngôn ngữ Phan Văn Trường trong bản “Thỉnh nguyện thư Tám điểm” 1919.

[32] Đại úy
[33] Lê Thị Kinh tức Phan Thị Minh, “Phan Châu Trinh qua những tài liệu mới”, Đà nẵng, 2001, tập1, q.4, trang 7.

[34] Bản hỏi cung Nguyễn Như Chuyên ngày 8/4/1915, tại Tòa án Binh Pháp, được in lại trong “Những hoạt động của Phan Châu Trinh tại Pháp”, của Thu Trang, Đông Nam Á, trang 59–63.

[35] Trong Đệ nhị Thế chiến, số thợ và lính từ Việt Nam sang Pháp khoảng 92.000 người.

[36] Phương Lan-Bùi Thế Mỹ, “Nhà cách mạng Nguyễn An Ninh 1899–1943”, Thúy Phương, Sài Gòn, 1970, trg 153.

[37] Trước kia báo ra hàng tuần, bây giờ mỗi tuần hai lần.
[38] Ngô Văn, “Việt nam 1920–1945”, “L’Insomniaque”, 2000, trang 64-65.
[39] Báo và đảng của Nguyễn Thế Truyền ở Pháp.
[40] Theo Nguyễn Văn Vĩnh, “Trạng sư Phan Văn Trường từ trần”, “l’Annam Nouveau” số 231 ngày 24/4/1933 và Đặng Hữu Thụ, “Thân thế và sự nghiệp nhà cách mạng Nguyễn Thế Truyền”, tác giả xuất bản, Melun, Pháp, 1993, trang 35–36. Trong bài viết, Nguyễn Văn Vĩnh ghi ông Trường mất đêm hôm nay (báo ra ngày 24/4/1933)

[41] Trường này ở Joinville le Pont, ngoại ô Paris.
[42] Alliances françaises là Liên minh Pháp Ngữ, Cơ quan Truyền bá Tiếng Pháp ở nước ngoài.

[43] Vào đảng Cộng sản khoảng 1922 khi ông bắt đầu viết cho tờ “Le Paria”.
[44] Ngô Văn, sđd, trang 43.
[45] Từ số 1 (1/1926) đến số 8 (8/1926).
[46] Đặng Hữu Thụ, sđd, trang 279-281.
[47] Cuốn sách được thám tử Durand nói đến trong phúc trình ngày 7/1/1932.
[48] Do một người tá điền, nhận tiền, lén nhét vào ngăn kéo nhà hai ông tài liệu Cộng sản và Cường Để (Đặng Hữu Thụ, trang 334).

[49] Tiểu sử Nguyễn Thế Truyền viết theo Đặng Hữu Thụ, sđd.
[50] Theo Phương Lan-Bùi Thế Mỹ, Hồ Hữu Tường và Lê Văn Thử.
[51] Phương Lan Bùi Thế Mỹ, trang 131.
[52] Phương Lan Bùi Thế Mỹ, “Nguyễn An Ninh (1899–1943) nhà cách mạng”, Sài Gòn, 1970, trang 145.

[53] Theo Ngô Văn vì vụ Phạm Hồng Thái ném bom ở Sa Diện (tại khách sạn Victoria, đảo Sa Diện (Shamian), trên sông Châu Giang, Quảng Châu), giết hụt toàn quyền Merlin ngày 19/6/1924 và một số sự kiện khác. Theo Lê Văn Thử, vì Thống đốc Cognacq tìm cách đóng cửa tờ báo nhưng không được, bèn sai lính kín hăm dọa chủ nhà in. (Hội kín Nguyễn An Ninh, Nam Việt, 1949, trang 24).

[54] Phương Lan Bùi Thế Mỹ viết:

Ninh thông minh, sáng suốt, nhận xét tinh tường. Nên mọi việc đều chuẩn bị chu đáo, hoạch định một cách có khoa học, là lần đầu về nước, đã phủ dụ được hai nhà cách mạng lão thành, cụ Phan Chu Trinh và Phan Văn Trường. Ninh sẽ nương hai cột trụ tiền bối mà cùng mở mang dân trí đòi chủ quyền dân chủ, tự do độc lập (…) Chương trình hoạch định của Ninh là tại Hội Khuyến học Nam Kỳ, Ninh tổ chức cho Phan Chu Trinh diễn thuyết về “Luân lý Đông Tây”, đến Phan Văn Trường nói về “Một chuyện người Việt âm mưu ở Ba Lê hay là sự thật về Đông Dương” (“Une histoire de conspirateurs annamites à Paris ou La Vérité sur l’Indochine”). Tới Ninh nói về “Cao vọng Thanh niên”, “Nền Quốc học”, cũng tại Khuyến học Nam Kỳ. Rồi các bài diễn văn ấy, đều in lại thành sách đem phổ biến vào quần chúng, cùng in tại nhà in Xưa Nay, số 62-64 đường Bonnard, nay là nhà sách Khai Trí, đường Lê Lợi, vào năm 1926. Và chính Ninh lãnh đi bán nào “Luân lý Đông Tây” nào “Conspirateurs Annamites…”, “Cao vọng Thanh niên”, “Pháp luật Lược luận” của Phan Văn Trường có câu chữ Hán trước bìa: Dân Vi Quý, Xã Tắc Thứ Chi, Quân Vi Khinh. Chính câu này có đăng dưới cái tên báo “Chuông Nứt” của Ninh” (sđd, trang 152–153).

[55] Ngô Văn, trg 50, trích G. Garos, Forceries humaines, Paris 1926, trg 179.
[56] Tác phẩm của Nguyễn An Ninh.
[57] Điện tín ký André Hesse, do Tổng Giám đốc Cơ quan An ninh gởi từ Paris sang Hà Nội (Thu Trang, 231-232).

[58] Theo Phương Lan Bùi Thế Mỹ :

“Phan Văn Trường, Nguyễn An Ninh họp nhau cùng viết nhiều bài chỉ trích chính phủ Pháp, mà phần nhiều Ninh để cho Trường ký tên. Để Trường ký tên cho lợi mọi việc. Vì Trường vốn dân Pháp gốc Việt, nên có viết bài chỉ trích mạnh, Pháp không dám thẳng tay trừng trị như Ninh. Có một độ, bộ ba Trường, Ninh, Dejean de la Bâtie, đồng ký tên viết một bài tuyên bố trên mặt báo “Chuông Nứt” cho độc giả hay rằng bắt đầu từ hôm nay (26/11/1925), Phan Văn Trường sẽ thay Dejean làm Giám đốc tờ “Chuông Nứt”, câu “Organe de propagande des idées françaises” bỏ đi, thay vào câu khác như thế này: “Organe de propagande démocratique” (Cơ quan Tuyên truyền Dân chủ), và nhà in từ đường P.Flandin cũng rời luôn về tòa soạn mới đường Espagne (số 273) giờ là đường Lê Thánh Tôn. Trước kia mỗi tuần một lần, giờ có sự hợp tác Phan Văn Trường, ra mỗi tuần hai lần, vào ngày thứ hai và thứ năm” (Phương Lan Bùi Thế Mỹ, trang 153).

[59] Đặng Hữu Thụ, Nguyễn Thế Truyền, trang 56-57.
[60] Phương Lan Bùi Thế Mỹ và Lê Văn Thử, bạn và đồng chí của Nguyễn An Ninh đều viết Ninh bị bắt ngày 21/3/1926. Cuốn “Nguyễn An Ninh Tác Phẩm” (“Văn Học”, 2009) ghi Ninh bị bắt 24 /3/1926 cùng ngày Phan Châu Trinh mất là sai.

[61] Phương Lan Bùi Thế Mỹ, trang 177.
[62] Bạn ông, nhà báo nổi tiếng Bùi Thế Mỹ (chồng bà Phương Lan), mất ngày 27/3/1943. Cuốn sách “Nguyễn An Ninh” có lẽ phần lớn do Bùi Thế Mỹ viết.

[63] Người tự do tuyệt đối.
[64] Vô chính phủ.
[65] Hồ Hữu Tường, “41 năm làm báo”, Đông Nam Á, Paris, 1984, trang 13.
[66] Phương Lan- Bùi Thế Mỹ, “Nguyễn An Ninh”, trang 41.
[67] Phương Lan Bùi Thế Mỹ, “Nguyễn An Ninh”, trang 245- 246.
[68] Phương Lan Bùi Thế Mỹ, “Nguyễn An Ninh”, trang 247, trích Bửu Liên, “Hòa Đồng” số ngày 14/8/1965, trang 6.

[69] Tức Tạ Thu Thâu.
[70] Tức Nguyễn Văn Trấn hay Bảy Trấn và Trần Văn Giầu.
[71] Phương Lan Bùi Thế Mỹ, “Nguyễn An Ninh”, trang 250–253.

23 thoughts on “Chương 15: Cuộc cách mạng Hiện đại đầu Thế kỷ XX

  1. Pingback: Mục lục và Lời tựa cho “Nhân Văn Giai Phẩm” và vấn đề Nguyễn Ái Quốc |

  2. Pingback: Chương 29: Nói chuyện với họa sĩ Trần Duy (Hết) |

  3. Pingback: Chương 1: Tìm hiểu phong trào “Nhân Văn Giai Phẩm” |

  4. Pingback: Chương 02: Lịch trình “Nhân Văn Giai Phẩm” |

  5. Pingback: Chương 03: “Giai phẩm Mùa xuân” |

  6. Pingback: Chương 4: Nguyên nhân Đưa đến cuộc Cách Mạng Mùa Thu của Tư Tưởng |

  7. Pingback: Chương 5: Nội bộ báo “Nhân Văn” |

  8. Pingback: Chương 06: Trí thức và dân chủ tại Việt Nam trong thế kỷ XX |

  9. Pingback: Chương 07: Biện pháp Thanh trừng |

  10. Pingback: Chương 08: Thụy An (1916–1987) |

  11. Pingback: Chương 09: Nguyễn Hữu Đang (1913–2007) |

  12. Pingback: Chương 10: Lê Đạt (1929–2008) |

  13. Pingback: Chương 11: Trần Dần (1926–1997) |

  14. Pingback: Chương 16: Nguyễn Tất Thành |

  15. Pingback: Chương 17: Hội Đồng bào Thân ái – Phong trào Ái quốc Đầu tiên tại Pháp |

  16. Pingback: Chương 18: Nguyễn Ái Quốc lai lịch và Văn bản |

  17. Pingback: Chương 19: Khảo sát Văn bản Nguyễn Ái Quốc |

  18. Pingback: Chương 20: Vì sao Phan Châu Trinh phó thác “Đại sự” cho Phan Khôi ? |

  19. Pingback: Chương 22: Vụ án “Nam Phong” |

  20. Pingback: Chương 24: “Une Voix Dans la Nuit” – Cải cách Ruộng đất và Cải tạo Tư sản |

  21. Pingback: Chương 25: “Une Voix Dans la Nuit” – Vấn đề Trí thức và Độc tài Đảng trị |

  22. Pingback: Chương 26: Nói chuyện với Nhà cách mạng Nguyễn Hữu Đang |

  23. Pingback: Chương 28: Nói chuyện với nhà thơ Hoàng Cầm |

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s